AI आणि शिक्षक

Google आहे तर शिक्षक कशाला ?

आजच्या काळात एका विद्यार्थ्याला कोणत्याही प्रश्नाचे उत्तर हवे असेल, तर तो काही सेकंदांत Google वर शोधू शकतो. एखादा विषय समजत नसेल तर YouTube वर असंख्य व्हिडिओ उपलब्ध आहेत. आणि आता ChatGPT सारखी AI साधने तर प्रश्न विचारल्यावर लगेच उत्तर, उदाहरणे, स्पष्टीकरण आणि सरावही देतात.

मग स्वाभाविकपणे एक प्रश्न निर्माण होतो—

Google आणि AI आहेत, तर शिक्षक कशाला ?

हा प्रश्न चुकीचा नाही. उलट, भविष्यातील शिक्षण समजून घेण्यासाठी हा प्रश्न विचारणे अत्यंत आवश्यक आहे.

पण त्याचे उत्तर शोधताना आपल्याला आधी हे समजून घ्यावे लागेल की शिक्षकाचे काम फक्त माहिती देणे आहे का?

शिक्षक म्हणजे माहितीचे दुकान नाही!

पूर्वी शिक्षक हा विद्यार्थ्यांसाठी ज्ञानाचा मुख्य स्रोत होता. पुस्तकात नसलेली माहिती शिक्षक सांगायचा. एखादी संकल्पना समजत नसेल तर शिक्षक समजावून सांगायचा.

आज परिस्थिती बदलली आहे.

माहिती मिळवणे सोपे झाले आहे.

पण…

माहिती मिळणे आणि ज्ञान निर्माण होणे यात खूप मोठा फरक आहे.

Google आपल्याला हजारो उत्तरे देऊ शकतो.

AI आपल्याला उत्तम उत्तर तयार करून देऊ शकतो.

पण यापैकी कोणते उत्तर योग्य आहे, कोणते चुकीचे आहे, कोणती माहिती आपल्या उपयोगाची आहे आणि तिचा योग्य वापर कसा करायचा, हे ठरवण्याची क्षमता विद्यार्थ्यामध्ये निर्माण करणे आवश्यक आहे.

आणि इथेच शिक्षकाची खरी भूमिका सुरू होते.

Google माहिती देतो; शिक्षक दिशा देतो.

समजा एखाद्या विद्यार्थ्याने Google वर शोधले—

यशस्वी कसे व्हावे ?

त्याला हजारो लेख, व्हिडिओ आणि उत्तरे मिळतील.

पण शिक्षक त्याला विचारू शकतो ---

तुझ्यासाठी यश म्हणजे नेमके काय ?

हा एक प्रश्न विद्यार्थ्याला स्वतःचा विचार करायला भाग पाडतो.

AI उत्तर देऊ शकतो.

पण स्वतःला प्रश्न विचारण्याची सवय निर्माण करणे हे शिक्षकाचे काम आहे.

AI उत्तर देतो; शिक्षक विचार करायला शिकवतो.

आज AI विद्यार्थ्याचा निबंध लिहू शकतो.

गणिताचे उदाहरण सोडवू शकतो.

प्रेझेंटेशन तयार करू शकतो.

भाषांतर करू शकतो.

अगदी एखाद्या विषयाचे सोपे स्पष्टीकरणही देऊ शकतो.

मग विद्यार्थ्याने स्वतः विचार करण्याची गरज काय?

याच ठिकाणी शिक्षणासमोर सर्वात मोठे आव्हान आहे.

जर विद्यार्थ्याने प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर AI कडून घेतले, तर कदाचित त्याला उत्तर मिळेल; पण विचार करण्याची क्षमता विकसित होईलच असे नाही.

म्हणून भविष्यातील शिक्षकाचे काम विद्यार्थ्याला उत्तर देणे नसून—

उत्तर शोधण्याची क्षमता विकसित करणे असेल.

AI शिकवू शकतो; पण शिक्षक विद्यार्थ्याला समजू शकतो.

एका वर्गात 30 विद्यार्थी असतील तर प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची पद्धत वेगळी असते.

कोणी पटकन समजून घेतो.

कोणी उदाहरणातून शिकतो.

कोणी प्रश्न विचारून शिकतो.

कोणी शांत असतो पण त्याला आतून अनेक शंका असतात.

AI प्रत्येक विद्यार्थ्याला माहिती देऊ शकतो.

पण शिक्षक विद्यार्थ्याच्या वर्तनातून, चेहऱ्यावरून, प्रश्नांमधून आणि शांततेतूनही त्याची अडचण ओळखू शकतो.

ही मानवी समज अत्यंत महत्त्वाची आहे.

शिक्षक फक्त विषय शिकवत नाही; तो माणूस घडवतो.

गणित, विज्ञान, इतिहास, भाषा हे विषय शिकवणे महत्त्वाचे आहे.

पण त्याचबरोबर विद्यार्थ्याला—

• प्रामाणिकपणा

• शिस्त

• जबाबदारी

• सहकार्य

• नेतृत्व

• अपयश स्वीकारण्याची क्षमता

• योग्य निर्णय घेण्याची सवय

• इतरांचा आदर

• स्वतःवर विश्वास

हेही शिकावे लागते.

AI कडे याबाबत माहिती असू शकते.

पण ही मूल्ये विद्यार्थ्याच्या जीवनात रुजवण्याचे काम शिक्षक करतो.

भविष्यात शिक्षकाची गरज कमी होईल का?

कदाचित शिक्षकाची भूमिका बदलेल.

पूर्वी शिक्षक म्हणायचा—

हे पाठ करा...

भविष्यात शिक्षक म्हणेल—

हे समजून घ्या, प्रश्न विचारा, चर्चा करा आणि स्वतःचे मत तयार करा....

पूर्वी शिक्षक माहितीचा स्रोत होता.

भविष्यात शिक्षक मार्गदर्शक, प्रशिक्षक, मेंटर आणि विचारप्रवर्तक असेल.

AI शिक्षकाची जागा घेईल का?

माझ्या मते प्रश्न असा नसावा—

AI की शिक्षक ?

तर प्रश्न असा असावा—

AI सोबत शिक्षक काय करू शकतो ?

एक चांगला शिक्षक AI ला आपला प्रतिस्पर्धी न मानता एक शक्तिशाली साधन म्हणून वापरेल.

AI च्या मदतीने शिक्षक विद्यार्थ्यांसाठी अधिक चांगली उदाहरणे तयार करू शकतो, वैयक्तिक सराव देऊ शकतो, विविध पद्धतीने एखादी संकल्पना समजावू शकतो आणि विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याचा वेग वाढवू शकतो.

म्हणजेच—

AI शिक्षकाला replace करणार नाही; पण AI चा योग्य वापर करणारा शिक्षक, AI न वापरणाऱ्या शिक्षकापेक्षा अधिक प्रभावी ठरू शकतो.

शेवटी एक महत्त्वाचा विचार…

कॅल्क्युलेटर आल्यानंतर गणित संपले नाही.

Google आल्यानंतर पुस्तके संपली नाहीत.

YouTube आल्यानंतर शिक्षक संपले नाहीत.

आणि AI आल्यानंतर शिक्षण संपणार नाही.

फक्त शिक्षणाची पद्धत बदलेल.

कारण विद्यार्थ्याला फक्त माहितीची गरज नसते.

त्याला दिशेची गरज असते.

त्याला फक्त उत्तराची गरज नसते.

त्याला विचार करण्याची गरज असते.

त्याला फक्त ज्ञानाची गरज नसते.

त्याला ज्ञानाचा योग्य वापर करण्याची शहाणपणाची गरज असते.

आणि म्हणूनच—

Google माहिती शोधून देईल.
AI उत्तर तयार करून देईल.
पण शिक्षक विद्यार्थ्याला स्वतःचा विचार करायला शिकवेल.

म्हणून प्रश्न Google आहे तर शिक्षक कशाला ? हा नाही.

खरा प्रश्न आहे ?

AI च्या युगात शिक्षकाची भूमिका किती महत्त्वाची होणार आहे ?

आणि कदाचित भविष्यातील सर्वात चांगला शिक्षक तो असेल, जो विद्यार्थ्याला AI वापरायला शिकवेल, पण AI वर अवलंबून राहायला शिकवणार नाही.

sbs@satpute.co.in